નિયમોના બંધન વિશેની એક અછાંદસ કવિતા

તમે નહીં માનો પણ હું બહુ સીધો માણસ છું...
આખી જિંદગી હું નિયમો પાળીને જીવ્યો છું.
લોકો આનંદ માટે પાલતુ પ્રાણીઓ પાળે એમ...

પણ જેમ કૂતરાનો માલિક ખરેખર તો એનો ગુલામ કહેવાય
એમ આ નિયમોએ મને ગુલામ બનાવીને પાળ્યો છે
ગળે વીંટળાયેલા નિયમોના ગાળિયાથી 
મેં મારી વિદ્રોહી ઇચ્છાઓને ફાંસીએ ચડાવી દીધી છે.

આહારના નિયમો, વિહારના નિયમો અને પ્રહારના પણ નિયમો... 
ઉઠવાના નિયમો, રુઠવાના નિયમો, બેસવાના નિયમો ને ક્યાંક પેસવાના પણ નિયમો...
તરવાના નિયમો, ચાતરવાના નિયમો, ખાતરવાના નિયમો, કાતરવાના-વેતરવાના-છેતરવાના નિયમો...
થશે સૌ સારાં વાનાં એવા બહાનાં આપતાં નિયમો...

નિયમો પાળવામાં મારે કોઈ અપવાદ નથી,
અપવાદ નથી એનો અર્થ એ નહીં કે વિખવાદ નથી.

નીતિથી વશ થઈને અને નિયમોથી વિવશ થઈને જીવવા માટે 
મારી અંદર ઊછાળા મારતી ઊર્મિઓના દરિયાને મેં સૂકવી દીધો છે
અને થૂંક ગળી જતા ઉપવાસીની જેમ ગળી જઈને
હૃદયમાં જલતી અસંતોષની આગમાં સ્વાહા કરી દીધો છે.

કઠિયારાએ કાપી નાંખેલા લીલા ઝાડની જેમ
મેં મારી ઇચ્છાઓની લીલી કૂંપળને ટૂંપો દીધો છે
ઝાડને પ્રોસેસ કરીને બનાવેલા કાગળમાંથી
તૈયાર થઈ છે એક નિયમોની નૉટબુક અને ઉપર સંયમનું પૂંઠું
ચીમળાયેલી કૂંપળો અને બાકી રહેલું ઠૂંઠું
નિયમોના નાઇટ્રોજનનું પોષણ મેળવીને
બરછટપણાંના વટવૃક્ષને વિસ્તારે છે. 

દિલાવરીના દરિયાને રદિયો આપીને
ખાબોચિયું સ્વીકારીને બોચિયું જીવન જીવવાનો
સંતોષ હવે મેળવી રહ્યો છું. 

તમને થશે કે નિયમ પ્રમાણે જીવતાં માણસ અને મશીનમાં શું ફેર?
સાચી વાત છે.
હું પણ જરાયે કમસિન નહીં એવા એક મશીન જેવો યાંત્રિક છું
જેની ગતિ અને દિશા સ્થગિત થઈ ગયા છે એવો એક યાત્રિક છું
નિયમની સ્વિચથી ચાલુ અને બંધ થતાં આ મશીન પર
સંયમ અને સદાચારનું 'શીન' (sheen) લાગેલું છે.

નિયમના પાડાનું પૂંછડું પકડ્યું છે તે કેમેય કરીને છૂટતું નથી
હા, તમે બરાબર વાંચ્યું.
યમના પાડાની નહીં પણ નિયમના પાડાની વાત છે
સંયમ-સદાચારના અતિરેકથી જીવનમાં પડેલા ખાડાની વાત છે.

યમ એના પાડા સાથે લેવા આવશે ત્યારે 
બેશક નીચી મુંડીએ ગાયની જેમ જવા તૈયાર થઈ જઈશ.
આખરે હું શું છું?
નિયમો પ્રમાણે કામ કરતું એક મશીન
રાહ જોઉં છું ક્યારે થઈશ જન્નતનશીન !

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

नि:स्वार्थ प्रेम की परिभाषा (जोगिन्दर तिवारी)

Speaker 1 : जोगी जी!  Speaker 2: हाँ भाई।  Speaker 1: लोग बहुत बोलते हैं कि मां बाप भगवान का रूप होते हैं और जो माँ का प्रेम होता है वो नि:स्वार्थ प्रेम होता है और आप तो पर नि:स्वार्थ प्रेम की कुछ अलग ही परिभाषा देते हैं कि आप बोलते हैं कि जो स्वयं को जानता है वही नि:स्वार्थ प्रेम होता है।  Speaker 2: मैं आपको एक कहानी सुनाता हूँ। एक बार हॉस्पिटल में क्या होता है? एक महिला होती है उसको बच्चे का जन्म होता है तो वो अपने बच्चे को उठा कर के छाती से लगाकर एकदम रो रही होती है बिल्कुल प्रेम में एकदम आंसू बहा रही होती है। इतने में डॉक्टर अंदर आता है। डॉक्टर बोलता है आपका बच्चा वो नहीं, वो दूसरा वाला है। आपने गलत बच्चा उठा लिया। वो माँ फटाक से उस बच्चे को छोड़ती है और वो दूसरे वाले को जाकर उठा लेती है। तो ये क्या हुआ?  नि:स्वार्थ प्रेम था ना उसका तो। उसमें स्वार्थ था ही नहीं तो ऐसा क्यों किया? और यह पता है ना आपको कि एक माँ है उसके पास में बच्चा है जिसको वो गले से लगाकर घूम रही है। वो देख रही है कि उसमें बरसात में, ठंड में, गर्मी में, दूसरा बच्चा एक छोटा सा वो भूखा वहाँ पे पड...
Read more

દ્રૌપદી વસ્ત્રાહરણ અંગે કૃષ્ણ-અર્જુન સંવાદ

 હાલમાં કોલકતાની એક હૉસ્પિટલમાં એક મહિલા ડૉક્ટર સાથે થયેલ બળાત્કાર અને હત્યાના હિચકારા કૃત્યની દેશ આખામાં ચર્ચા છે ત્યારે આ આખા મામલા અંગે મહાભારત ટીવી શ્રેણીમાં કૃષ્ણ અને અર્જુન વચ્ચે દ્રૌપદીના વસ્ત્રાહરણ અંગે સંવાદનો એક વિડીયો મળ્યો એ વિડીયો અહીં મૂક્યો છે અને હિન્દીમાં એનું લિપ્યંતરણ (transcription) રજૂ કર્યું છે.  अर्जुन: तो क्या द्रौपदी वस्त्रहरण पर मुझे क्रोध नहीं आना चाहिए था , केशव ? कृष्ण: यह निर्णय तो स्वयं तुम्हें लेना है , पार्थ! किंतु द्रौपदी वस्त्रहरण केवल तुम्हारी व्यक्तिगत समस्या नहीं है , पार्थ! जो समाज इंद्रप्रस्थ की पटरानी महाराज द्रुपद की पुत्री और पांडवों की पत्नी द्रौपदी के वस्त्रहरण पर चुप रह गया वो समाज भला किसी साधारण नारी के मान सम्मान की क्या रक्षा करेगा ? द्रौपदी वस्त्रहरण एक सामाजिक समस्या है , पार्थ! एक सामाजिक समस्या है और यह तुम्हारा कर्तव्य है कि तुम उन शक्तियों को नष्ट करने के लिए युद्ध करो , जो किसी द्रौपदी का वस्त्रहरण कर सकती हैं। ये शक्तियां समाज की शत्रु हैं , पार्थ! और जो महापुरुष इस युद्ध में उन शक्तियों के पक्ष में हैं , उनसे युद्...
Read more

શાસ્ત્રીય સંગીતના રાગો વિશે સપાટી પરનાં અવલોકનો

બરવા એ સાંજનો દેસી રાગ છે. ગૌડ સારંગ એ બપોરનો બિહાગ છે. દેશકર એ સવારનો ભૂપાલી છે. માલકૌંસમાં કોમળ નિષાદને શુદ્ધ કરવાથી ચંદ્રકૌંસ મળે છે. ચંદ્રકૌંસમાં રિષભ ઉમેરતાં કૌશિક રંજની નામનો રાગ મળે છે. કોઈપણ રાગ કૌંસ તરીકે ક્વૉલિફાઇ થઈ શકે તે માટે એ રાગમાં રિષભ વર્જિત હોવો ફરજિયાત છે, જેમકે માલકૌંસ ચંદ્રકૌંસ, જોગકૌંસ, ભાવકૌંસ. ભાવકૌંસ રાગને પંચમ, ભિન્ન ષડજ, હિંડોલી અને કૌશિકધ્વનિ પણ કહેવામાં આવે છે. માત્ર એક નિષાદના ફરકથી પટદીપ અને ભીમપલાસી રાગો એકબીજાથી બહુ અલગ પડી જાય છે. પટદીપમાં ધૈવત પડતો મૂકવાથી મધુરંજની નામનો રાગ મળે છે. દેશકરમાં રિષભ અને ધૈવતને કોમળ કરવાથી વિભાસ રાગ મળે છે. દુર્ગામાં રિષભ અને ધૈવતને કોમળ કરવાથી ગુણકલી રાગ મળે છે. સા, ગ અને પ એમ માત્ર ત્રણ સૂરો ધરાવતો દુર્લભ અને ગાવામાં અત્યંત કઠિન એવો માલશ્રી રાગ છે. મારુ બિહાગમાં કોમળ નિષાદનો ઉપયોગ કરવાથી વાચસ્પતિ રાગ મળે છે. ચંપાકલી અને વાચસ્પતિમાં એક જેવા સૂરો લાગે છે. ફરક એટલો છે કે ચંપાકલીમાં અવરોહમાં ગાંધાર અને વાચસ્પતિમાં અવરોહમાં રિષભ પર વધારે ભાર મૂકવામાં આવે છે. દેશકર અને ભૂપાલીના સૂરો સમાન છે પરંતુ દેશકરમાં શુદ્ધ ધૈવત પર વ...
Read more